„Edukacja włączająca to nie edukacja dla kogoś, tylko dla każdego” – mówi prof. Beata Jachimczak, pedagożka specjalna, ekspertka MEN i była nauczycielka klas 1–3. Anna rzuca gorące pytania z perspektywy dyrektorki i terapeutki: co, gdy szkoła nie ma warunków, a nauczyciel zostaje sam z bardzo zróżnicowaną klasą?
Listen to „EDK#215: Edukacja włączająca – jaka i dlaczego? – prof. Beata Jachimczak” on Spreaker.Najważniejsze wnioski
- Edukacja włączająca w szerokim rozumieniu to edukacja wysokiej jakości dla każdego ucznia, a nie tylko dla dzieci z niepełnosprawnościami. Obejmuje też uczniów wybitnie zdolnych, dzieci z innych kultur, po traumach czy w kryzysie.
- Według prof. Beaty Jachimczak nikt nie planował likwidacji szkół specjalnych. Pozostają wyborem rodziców, a część z nich wspiera szkoły ogólnodostępne jako specjalistyczne centra (SCWEW).
- Fikcją jest edukacja „pozorowana”, gdy dziecko formalnie chodzi do szkoły, ale jego potrzeby nie są zaspokajane.
- Nauczyciel i dyrektor nie mogą zostawać sami. Potrzebne są pedagodzy specjalni, psycholodzy, asystenci, pedagodzy współorganizujący kształcenie i zewnętrzne centra wsparcia.
- Największym wyzwaniem dla nauczycieli są zaburzenia zachowania. Rozwiązaniem bywa asystent, terapia, a w skrajnych przypadkach inne formy nauczania.
- Najsłabszym ogniwem jest kształcenie nauczycieli przedmiotowców, którzy są przygotowywani głównie treściowo, a za mało dydaktycznie i wychowawczo.
Kim jest prof. Beata Jachimczak
Prof. UAM dr hab. Beata Jachimczak jest pedagożką „dwa w jednym”: z pierwszego wykształcenia nauczycielką edukacji wczesnoszkolnej, a z pasji naukowej pedagożką specjalną. Od ponad 30 lat zajmuje się pracą z grupami zróżnicowanymi. Pracowała jako nauczycielka w łódzkiej szkole podstawowej, była dyrektorką Wydziału Edukacji w Łodzi, założyła Fundację Pomocy Rodzinie „Opoka” w Łodzi i od 2009 roku działa jako ekspertka ministerialna ds. edukacji włączającej, niezależnie od zmieniających się rządów. Podkreśla, że zawsze działa merytorycznie, nie politycznie.
Do pedagogiki trafiła okrężną drogą. W liceum była w klasie medycznej, ale po praktykach w szpitalu uznała, że nie udźwignie odpowiedzialności za życie pacjentów. Jako harcerka odkryła pasję do pracy z dziećmi. Pierwsza klasa, którą prowadziła, liczyła 36 uczniów i była tak zróżnicowana, że zdecydowała się na studia z resocjalizacji, a potem z terapii pedagogicznej. Z czasem praca w szkole połączyła się z badaniami naukowymi. Do dziś czuje się praktykiem i prowadzi warsztaty psychoedukacyjne dla dzieci i młodzieży.
Czym jest edukacja włączająca?
Prof. Jachimczak rozróżnia dwa rozumienia edukacji włączającej:
- Wąskie – włączanie grup zagrożonych wykluczeniem, najczęściej uczniów z niepełnosprawnościami.
- Szerokie – edukacja otwarta na każdego uczestnika procesu edukacyjnego, w której szkoła i przedszkole dają przestrzeń każdemu dziecku.
Ponieważ wokół pojęcia narosło wiele mitów, coraz częściej zamiast „edukacji włączającej” mówi się o „edukacji wysokiej jakości dla każdego”. Robert zauważa, że to w praktyce głęboka indywidualizacja: poznanie każdego ucznia i dopasowanie do niego oferty. Różnice dotyczą nie tylko niepełnosprawności, ale też języka, pochodzenia, kultury, zdolności czy przeżyć.
Skąd nagle tyle dzieci ze specjalnymi potrzebami?
Studenci i nauczyciele często pytają, skąd „nagle” tylu uczniów wymagających wsparcia. Prof. Jachimczak odpowiada, że to cała populacja dzieci, z którą zawsze pracowaliśmy. Dziś mamy lepszą diagnostykę i lepiej rozpoznajemy trudności, a jednocześnie rzeczywiście przybywa dzieci z różnymi problemami w funkcjonowaniu. Jej zdaniem edukacja włączająca nie jest niczym nowym, tylko naturalnym dostrzeganiem zróżnicowanej grupy, z którą nauczyciel pracuje od zawsze.
Dlaczego to dzieci dostosowują się do szkoły?
Anna, była dyrektorka szkoły i terapeutka specjalizująca się w pracy z dziećmi w spektrum autyzmu, zadaje pytanie, które zadaje sobie wielu rodziców: skoro zadaniem szkoły jest dostosowanie się do potrzeb dziecka, to dlaczego w praktyce to dziecko musi dostosować się do szkoły? Przypomina, że przepisy o pomocy psychologiczno-pedagogicznej zobowiązują szkołę do dostosowania wymagań także bez opinii czy orzeczenia, a mimo to szkoły często odpowiadają: „nie ma opinii”.
Prof. Jachimczak nie twierdzi, że jest dobrze. Gdyby było dobrze, nie miałaby pracy. Od 2019 roku intensywnie przygotowuje zmiany w przepisach oraz szkoli nauczycieli, dyrektorów i organy prowadzące. Na pytanie, jak „walczyć” z tradycją, odpowiada, że nie walczy, tylko przekonuje. Nauczyciel, który nagle trafia na bardzo zróżnicowaną grupę, ma prawo czuć się zagubiony. To naturalna sytuacja, która się nie zmieni, bo tego dziecka nie ma gdzie „przesunąć”.
Pozorowana edukacja włączająca
Słuchaczka w komentarzu nazwała edukację włączającą fikcją. Prof. Jachimczak odpowiada, że fikcją jest sytuacja, gdy szkoła nie dostrzega różnorodności i tylko „trzyma” dziecko w swojej przestrzeni, nie odpowiadając na jego potrzeby. To nie jest edukacja włączająca, tylko formalne spełnianie obowiązku szkolnego. Robert i Anna dodają, że w klasach liczących 25 osób, z jednym nauczycielem i bez wsparcia, włączanie staje się fizycznie bardzo trudne.
Szkoły specjalne zostają. Czym są SCWEW?
Prof. Jachimczak prostuje często powtarzaną informację: nikt nie planował przenoszenia wszystkich uczniów ze szkół specjalnych do ogólnodostępnych. Szkoły specjalne pozostają wyborem rodziców. Jednocześnie w wielu rejonach Polski, zwłaszcza na wsi, najbliższa szkoła specjalna jest kilkadziesiąt kilometrów od domu, a rodzice nie chcą oddawać dziecka do internatu. Takie dzieci trafiają do najbliższej szkoły ogólnodostępnej i ta szkoła musi być na nie przygotowana.
Odpowiedzią mają być Specjalistyczne Centra Wspierające Edukację Włączającą (SCWEW). To szkoły i placówki specjalne, które dzielą się doświadczeniem ze szkołami ogólnodostępnymi: prowadzą spotkania z radami pedagogicznymi, obserwują lekcje, doradzają. Według gościa pilotaż objął 23 centra, a docelowo takie centrum miałoby powstać w każdym powiecie, czyli około 280. Badania pokazały, że nauczyciele wysoko ocenili to wsparcie, choć na początku obawiali się zewnętrznej obserwacji. Każde z pilotażowych centrów przygotowało publikację; prowadzący polecają łódzką, dostępną bezpłatnie.
Prof. Jachimczak wspomina, że gdy była dyrektorką Wydziału Edukacji w Łodzi, działało tam „lotne pogotowie terapeutów”, czyli specjaliści wchodzący do placówki w trudnej sytuacji. Zewnętrzne spojrzenie często pomaga najbardziej.
Nauczyciel nie może zostać sam
Anna podkreśla, że szczególnie w przedszkolach brakuje nauczycieli wspomagających, a nauczyciel często zostaje sam z kilkorgiem dzieci z orzeczeniami. Prof. Jachimczak wymienia działania, które mają to zmienić:
- Pedagog specjalny i psycholog jako standard zatrudnienia w każdej placówce ogólnodostępnej.
- Asystent ucznia ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi – pilotażowy projekt zatrudniania osób bez wysokiej specjalizacji, które wspierają klasę.
- Pedagog współorganizujący kształcenie – obecnie przysługuje głównie uczniom w spektrum autyzmu i z niepełnosprawnościami sprzężonymi, co wymaga zmiany przepisów.
- Ocena funkcjonalna zamiast katalogu niepełnosprawności – z niej ma wynikać, które oddziały potrzebują pedagoga współorganizującego, a które asystenta.
Asystent czy pedagog współorganizujący?
Słuchaczki obawiały się, że tańsi asystenci zastąpią pedagogów współorganizujących. Prof. Jachimczak wyjaśnia, że pedagog współorganizujący to wysoko wyspecjalizowany nauczyciel i nie w każdej klasie jest potrzebny. W krajach takich jak Holandia czy Finlandia drugą osobą w klasie bywa najczęściej asystent, a wysoko wyspecjalizowani specjaliści wchodzą do klasy wtedy, gdy są potrzebni. Jej zdaniem Polska powinna zwiększać liczbę etatów pedagogów specjalnych i psychologów, a w wielu oddziałach dobrym rozwiązaniem na początek byłby asystent.
Anna, jako terapeutka zajęciowa, dodaje: w grupie 25 dzieci, gdy u któregoś puszczają emocje, druga dorosła osoba ratuje sytuację. Może wyjść z dzieckiem, uspokoić je, zająć się nim, podczas gdy nauczyciel prowadzi zajęcia z resztą.
Uczniowie wybitnie zdolni też potrzebują włączania
Robert pyta o uczniów wybitnie zdolnych, o których często się zapomina. Prof. Jachimczak potwierdza, że są oni częścią edukacji włączającej. W ramach projektu „Dostępność dla dzieci i uczniów” jeden z modułów dotyczy właśnie ucznia wybitnie zdolnego: narzędzi diagnostycznych i materiałów metodycznych. Za tę część odpowiada dr Tomasz Knopik. Cała zmiana zaczyna się od oceny funkcjonalnej, czyli patrzenia na mocne strony i możliwości rozwojowe ucznia, a nie na deficyty.
Uczeń, który zagraża innym: dylemat dyrektora
Najtrudniejsze pytanie Anny dotyczy sytuacji, którą sama przeżyła jako dyrektorka: dziecko tak agresywne, że zagraża zdrowiu innych uczniów, a rodzic nie widzi problemu, bo „w domu nie biega z nożem”. Dyrektor odpowiada karnie i cywilnie za bezpieczeństwo wszystkich, a często nie ma narzędzi, pieniędzy ani wsparcia.
Prof. Jachimczak przyznaje, że nie ma prostej odpowiedzi. Zaburzenia o tak głębokim nasileniu, że w szkole nie da się znaleźć rozwiązania, zdarzają się rzadko. Często pomaga dobre rozpoznanie, asystent towarzyszący uczniowi, terapia (np. poznawczo-behawioralna) lub farmakoterapia. W skrajnych przypadkach, ze względu na bezpieczeństwo innych, pozostaje nauczanie indywidualne, choć nie jest jego zwolenniczką, a u starszej młodzieży np. młodzieżowe ośrodki socjoterapii. Włączanie nie zawsze oznacza szkołę ogólnodostępną. Czasem jest to współpraca placówki specjalistycznej z naturalnym środowiskiem dziecka i przygotowanie go do powrotu do grupy rówieśniczej.
Badania przeprowadzone z Uniwersytetem Śląskim pokazały, że nauczyciele oceniają zaburzenia zachowania jako znacznie trudniejsze niż wszystkie inne specjalne potrzeby. Robert przypomina, że nauczyciele też mają swoje potrzeby, a bezsilność szybko prowadzi do wypalenia.
Jaka edukacja włączająca jest nam potrzebna?
Prof. Jachimczak wraca do swojej pierwszej, 36-osobowej klasy sprzed ponad 30 lat. Już wtedy była to klasa włączająca. Każdy uczeń był dla niej wyjątkową osobą, która na trzy lata weszła z nią w relację, a jej zadaniem było rozpoznać możliwości i potrzeby każdego. Nawet jeśli oznaczało to, że nie każdy osiągnie w tym samym czasie te same wymagania.
Edukacja włączająca to edukacja, która podąża za uczniem. Prof. Jachimczak opowiada o własnym synu, który nie dostał się do wymarzonego liceum, a gdy zwolniło się miejsce, napisał do dyrektora, że woli być ostatni tam niż pierwszy gdzie indziej. Liceum ukończył i zdał maturę. Przywołuje też ideę prof. Anny Brzezińskiej o „współgrze” między możliwościami dziecka a możliwościami placówki.
Plan daltoński jako odpowiedź na grupę zróżnicowaną
Prof. Jachimczak mówi wprost, że plan daltoński jest świetną odpowiedzią na pracę z grupą zróżnicowaną i że jej studenci sami do tego dochodzą. Korzysta w pracy ze studentami z materiałów Fundacji PlanDaltoński.pl. Anna przypomina daltońską zasadę: nie wszyscy muszą robić to samo, w ten sam sposób i w tym samym czasie. Nauczyciel jest towarzyszem w procesie, a nie osobą, za którą dzieci mają podążać.
Kształcenie nauczycieli: gdzie ponieśliśmy klęskę
Anna pyta, dlaczego uczelnie nie uczą przyszłych nauczycieli podążania za dzieckiem i pracy projektowej. Prof. Jachimczak odpowiada, że w edukacji przedszkolnej, wczesnoszkolnej i specjalnej wiele się już zmieniło. Od 2019 roku pedagogika specjalna ma nowy standard kształcenia, a każdy absolwent przechodzi blok edukacji włączającej. Klęskę ponieśliśmy natomiast w kształceniu nauczycieli przedmiotowców: przygotowuje się ich głównie treściowo, a nie dydaktycznie i wychowawczo. To, jak mówi, zadanie do odrobienia „na wczoraj”.
Zwraca też uwagę, że ponad połowa nauczycieli w Polsce to nauczyciele dyplomowani z długim stażem, więc odpowiedzialność za zmianę leży także na nich. Przywołuje Tomasza Bilickiego, który poszedł uczyć do szkoły, by lepiej kształcić nauczycieli, i był zaskoczony, jak wiele autonomii można mieć w szkole. Jej zdaniem przestrzeń do autonomii istnieje już w obecnym systemie, trzeba tylko z niej korzystać.
Robert proponuje wieloletnią, pozytywną kampanię: szkoła jako miejsce dla ucznia, bez wyścigu w rankingach i nacisku na świadectwa z paskiem. Zauważa też, że środowisko akademickie powinno lepiej komunikować nauczycielom, jak wiele już się zmieniło, bo część z nich odbiera ten przekaz jako oderwany od praktyki.
Radować się, widząc, jak wzrastają
Na zakończenie prof. Jachimczak przywołuje „Twierdzę” Antoine’a de Saint-Exupéry’ego, od której zaczyna prawie każdy wykład. Narrator zwraca się tam do wychowawców, którym powierzył dzieci: zadaniem nauczyciela jest cieszyć się tym, jak dzieci wzrastają, a nie tylko mierzyć, ile wiedzy im przekazano. Wiedza jest ważna, ale dotrzemy do niej sami, jeśli nauczymy się, jak to robić. Najważniejsze jest wzrastanie w trzech obszarach: motywacji, samoświadomości i samoregulacji.
Poleca też „Małego Księcia”, którego zbiera w wielu językach i gwarach. Ta sama opowieść trafia do bardzo różnych odbiorców, co dobrze pokazuje, czym jest edukacja wielokulturowa.
Jej ostatnie zdanie streszcza cały odcinek: edukacja włączająca to nie edukacja dla kogoś, to edukacja dla każdego.
Dla kogo jest ten odcinek
- Dla nauczycieli przedszkoli i szkół ogólnodostępnych pracujących z bardzo zróżnicowanymi grupami.
- Dla dyrektorów, którzy szukają rozwiązań i wsparcia.
- Dla pedagogów specjalnych, psychologów i nauczycieli wspomagających.
- Dla rodziców dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest edukacja włączająca?
W wąskim rozumieniu to włączanie do szkół ogólnodostępnych uczniów zagrożonych wykluczeniem, najczęściej z niepełnosprawnościami. W szerokim to edukacja wysokiej jakości dla każdego ucznia, dopasowana do jego możliwości i potrzeb.
Czy szkoły specjalne zostaną zlikwidowane?
Według prof. Beaty Jachimczak nie było takich planów. Szkoły specjalne pozostają wyborem rodziców, a część z nich dodatkowo wspiera szkoły ogólnodostępne jako specjalistyczne centra wspierające edukację włączającą.
Czym są SCWEW?
Specjalistyczne Centra Wspierające Edukację Włączającą to placówki, najczęściej szkoły specjalne, które dzielą się doświadczeniem ze szkołami ogólnodostępnymi: prowadzą spotkania z radami pedagogicznymi, obserwują lekcje i doradzają nauczycielom.
Czym różni się asystent od pedagoga współorganizującego kształcenie?
Pedagog współorganizujący to wysoko wyspecjalizowany nauczyciel. Asystent nie musi mieć tak specjalistycznego wykształcenia, ale wspiera nauczyciela i uczniów w organizacji pracy, utrzymaniu uwagi i w trudnych sytuacjach.
Czy uczniowie zdolni są objęci edukacją włączającą?
Tak. Edukacja włączająca dotyczy każdego ucznia, także wybitnie zdolnego, który również potrzebuje rozpoznania swoich możliwości i dostosowanej oferty.
Co zrobić, gdy uczeń zagraża bezpieczeństwu innych?
Najpierw rozpoznać przyczyny i zapewnić wsparcie: asystenta, terapię, współpracę z rodzicami i specjalistami. W skrajnych przypadkach, ze względu na bezpieczeństwo innych, rozważa się nauczanie indywidualne lub placówki socjoterapeutyczne.
Czy plan daltoński sprawdza się w edukacji włączającej?
Według prof. Jachimczak plan daltoński jest świetną odpowiedzią na pracę z grupą zróżnicowaną, bo pozwala uczniom pracować w różnym tempie, różnymi drogami i we współpracy.
Posłuchaj także
- Montessori i plan daltoński – Ewa Nikołajew-Wieczorowska
- Rywalizacja kontra współpraca
- Szkoła na miarę szyta – dr Marzena Żylińska
- Czym jest plan daltoński?
