Czy szkoła może być miejscem, w którym człowiek czuje się zauważony, szanowany i traktowany poważnie? Nie tylko oceniany, klasyfikowany, porównywany i przygotowywany do kolejnego etapu kariery, ale naprawdę uznany jako osoba?
W 310. odcinku podcastu EduKOSMOS Ania rozmawia z prof. Mirosławą Nowak-Dziemianowicz, autorką książki „Szkoła jako przestrzeń uznania”. To rozmowa o edukacji, ale nie tej sprowadzonej do podstaw programowych, rankingów i wyników egzaminów. To rozmowa o czymś znacznie głębszym: o godności, sensie, relacjach, kulturze i o tym, dlaczego współczesna szkoła tak często zamiast wzmacniać człowieka, zostawia w nim ślad lęku.
Listen to „EDk#310: Szkoła jako przestrzeń uznania – prof. Mirka Nowak-Dziemianowicz” on Spreaker.Edukacja nie jest tylko przygotowaniem do rynku pracy
Jednym z ważnych wątków rozmowy jest pytanie o to, po co właściwie jest edukacja. Czy ma przede wszystkim przygotowywać do matury, studiów, pracy i „dobrego życia” rozumianego jako sukces materialny? Czy może powinna być wartością samą w sobie drogą do rozumienia świata, siebie i innych ludzi?
Prof. Mirosława Nowak-Dziemianowicz bardzo mocno pokazuje pułapkę myślenia, w którym edukację podporządkowujemy logice rynku. W takim podejściu szkoła zaczyna być oceniana przez pryzmat „użyteczności”: wyników, zatrudnialności, rankingów, punktów i efektywności. A przecież człowiek nie jest projektem inwestycyjnym.
W rozmowie powraca ważne pytanie: co tracimy, gdy każdą wiedzę, relację i aktywność zaczynamy mierzyć pytaniem „do czego mi się to przyda?”. Być może tracimy wtedy najważniejsze pytanie, czyli pytanie o sens.
Uznanie jest jak tlen
Centralnym pojęciem rozmowy jest uznanie. Nie chodzi tu o pochwałę, nagrodę czy chwilowe docenienie. Chodzi o głębokie doświadczenie: „jestem widziany”, „mam godność”, „moja obecność ma znaczenie”.
Bez takiego uznania trudno budować dobrostan, sprawczość i poczucie własnej wartości. Brak uznania może prowadzić do wykluczenia, ale jeszcze trudniejszym doświadczeniem jest odmowa uznania, czyli sytuacja, w której człowiek spotyka się z pogardą.
Ten temat szczególnie mocno wybrzmiewa w odniesieniu do uczniów, rodziców i nauczycieli. Szkoła nie jest neutralną przestrzenią. To, jak traktuje dziecko, rodzica czy nauczyciela, zostaje w człowieku na długo. Czasem na całe życie.
Rodzic w szkole też może czuć lęk
Bardzo poruszający fragment rozmowy dotyczy doświadczenia rodziców. Wielu dorosłych, nawet po latach, wchodząc do szkoły, wraca emocjonalnie do własnych szkolnych przeżyć. Wywiadówka, sekretariat, gabinet dyrektora, szkolny korytarz — to wszystko może uruchamiać napięcie, niepewność, a nawet lęk.
To ważna refleksja dla nauczycieli i dyrektorów. Relacja z rodzicem nie powinna przypominać egzaminu, przesłuchania ani sytuacji, w której jedna strona ma władzę, a druga ma się tłumaczyć. Jeśli szkoła ma być przestrzenią uznania, musi zmienić także sposób rozmowy z dorosłymi.
Nie chodzi o rezygnację z wymagań. Chodzi o rezygnację z upokarzania, dominacji i komunikacji opartej na strachu.
Nauczyciele też walczą o uznanie
W rozmowie nie mogło zabraknąć tematu nauczycieli. Prof. Nowak-Dziemianowicz mówi wprost o doświadczeniu pogardy, którego polscy nauczyciele doświadczyli szczególnie mocno w czasie strajku. Nie był to tylko spór o pieniądze. To była również walka o godność, status społeczny i prawo do dobrego życia.
Jeśli nauczyciel ma tworzyć w klasie relacje uznania, sam również musi doświadczać uznania. Trudno oczekiwać od ludzi autonomii, zaangażowania i twórczej pracy, jeśli system traktuje ich nieufnie, kontroluje, przeciąża biurokracją i odbiera im poczucie wpływu.
W tym sensie rozmowa z prof. Nowak-Dziemianowicz jest także ważnym głosem w dyskusji o reformach. Sama zmiana podstawy programowej nie wystarczy. Najważniejsze jest pytanie, czy nauczyciel ma warunki do autentycznego spotkania z uczniem.
Po co nam kultura, Antygona i wspólny język?
Jednym z ciekawszych fragmentów odcinka jest rozmowa o kulturze. Czy współczesny maturzysta powinien znać dylemat Antygony? Czy klasyczne teksty są jeszcze potrzebne? Czy szkoła powinna transmitować kulturę?
Odpowiedź profesor jest jednoznaczna: bez wspólnego uniwersum kulturowego tracimy język do rozmowy o najważniejszych sprawach. Antygona nie jest tylko „lekturą do zaliczenia”. Jest opowieścią o konflikcie moralnym, w którym nie ma łatwego rozwiązania. A przecież właśnie z takimi sytuacjami mierzymy się w życiu.
Szkoła, która rezygnuje z kultury na rzecz samej funkcjonalności, może produkować sprawnych wykonawców zadań, ale niekoniecznie ludzi zdolnych do refleksji, odpowiedzialności i rozumienia złożoności świata.
Edukacja potrzebuje lepszych okularów
Na końcu rozmowy pada piękna metafora. Wykład, książka, głęboka refleksja naukowa mogą działać jak lepsze okulary — pomagają zobaczyć rzeczywistość wyraźniej.
I taki właśnie jest ten odcinek. Nie daje prostych recept ani szybkich porad. Nie obiecuje, że wystarczy zmienić jedną metodę, jeden program albo jeden dokument. Zaprasza raczej do głębszego namysłu nad tym, czym naprawdę jest szkoła i jaką przestrzenią staje się dla ucznia, rodzica, nauczyciela i całego społeczeństwa.
Bo jeśli szkoła nie będzie przestrzenią uznania, bardzo łatwo stanie się przestrzenią lęku, kontroli i pogardy.
A przecież edukacja powinna pomagać człowiekowi wzrastać. Nie kurczyć się w sobie.
Zapraszamy do wysłuchania rozmowy Ani z prof. Mirosławą Nowak-Dziemianowicz o książce „Szkoła jako przestrzeń uznania” i o tym, dlaczego bez godności, kultury i sensu nie zbudujemy dobrej szkoły.
🎧 Posłuchaj odcinka i sprawdź, czy w tej rozmowie odnajdziesz także swoje pytania o edukację.
Zapraszamy:
- do bezpłatnego newslettera Daltońskie Wieści,
- na Konferencję Daltońską – 24 października 2026 w Łodzi,
- oraz do dzielenia się refleksjami w komentarzach pod odcinkiem.
👉 Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o naszej pasji czyli planie daltońskim, sięgnij po nasze książki, kursy online i szkolenia – wszystkie oparte na Planie Daltońskim i skierowane do rodziców oraz nauczycieli, którzy chcą wychowywać dzieci na odpornych i świadomych młodych ludzi.(https://plandaltonskipl/ksiazki/)
📩 Dołącz też do naszego newslettera, aby dostawać kolejne materiały i wskazówki: https://daltonskiewiesci.pl.
🎧 Słuchaj EduKOSMOSu tam, gdzie Ci wygodnie – na Spotify, Apple Podcasts, YouTube lub bezpośrednio na naszej stronie.