Dlaczego stare nawyki trzymają edukację w miejscu?

Dyrektor siada z tyłu sali z arkuszem obserwacji, przez 45 minut wypełnia rubryki i wychodzi. Czy po tej lekcji naprawdę wie, jakim nauczycielem jest osoba, którą obserwował? W odcinku nagranym z okazji Dnia Podcastera Anna i Robert Sowińscy zastanawiają się, co warto zobaczyć podczas obserwacji, jeśli nie chcemy oglądać lekcji „na pokaz”. W drugiej części rozmowy wracają do nawyków, które w edukacji trwają dłużej niż kolejne podstawy programowe: przeładowanych tablic, kupnych dekoracji, monografii liter i pisania po śladzie. Na koniec dostajecie wyzwanie na trzy tygodnie.

Najważniejsze wnioski

  • Pojedyncza obserwacja lekcji i wypełniony arkusz pokazują tylko fragment pracy nauczyciela, a na wynik silnie wpływa przygotowanie obserwatora i to, na co zwraca uwagę.
  • Sama obecność dyrektora zmienia lekcję. Jeśli obserwacja ma charakter oceny, nauczyciel racjonalnie przygotowuje lekcję „na pokaz”, dlatego więcej daje rozmowa o procesie niż jednorazowy werdykt.
  • W planie daltońskim zamiast pytać, czy nauczyciel prawidłowo stosuje metodę, warto pytać, jakie zachowania uczniów świadczą o tym, że samodzielność, odpowiedzialność, współpraca i refleksja naprawdę działają.
  • Nawyki nauczycielskie przekazywane z pokolenia na pokolenie zmieniają się wolniej niż przepisy. Ich zmiana wymaga czasu i konsekwencji, a badania nad kształtowaniem nawyków mówią średnio o 66 dniach.
  • Zanim dziecko zacznie pisać, potrzebuje sprawnego całego ciała, motoryki dużej i doświadczeń na konkretach. Krojenie jabłka przygotowuje rękę do pisania lepiej niż karta pracy z pisaniem po śladzie.
Listen to „EDK#320: Lekcja na pokaz. Co naprawdę widzi dyrektor na obserwacji?” on Spreaker.

Dzień Podcastera i nowa formuła rozmowy

Ten odcinek powstał w Dniu Podcastera, który obchodzimy pod koniec września. W poprzednich latach był to dla nas pretekst do wyjazdu na spotkanie podcasterów PyrCaster w Poznaniu. W tym roku termin potwierdzono w ostatniej chwili, więc zamiast jechać, usiedliśmy do mikrofonu. Przy okazji ogłoszenia nagród Podcast Roku Robert zwraca uwagę na zjawisko, które dobrze widać w każdej kategorii: większość nominowanych audycji tworzą dziś duże domy mediowe, wydawnictwa prasowe i radiowe. Podcasty prowadzone przez osoby prywatne, bez zaplecza montażowego i reklamowego, stanowią mniejszość.

EduKOSMOS od początku traktujemy jak radio dla społeczności, w którym dzielimy się tym, co nas zastanawia w edukacji. Cały podcast, od nagrania po publikację, prowadzi Robert. W ostatnim roku więcej uwagi poświęcamy pracy fundacji i przygotowaniom do XXIX Konferencji Daltońskiej, która odbędzie się 24 października w Łodzi, dlatego odcinki ukazują się w nieregularnym rytmie. Testujemy też nową formułę: każde z nas przynosi jeden temat, a potem wymieniamy się spostrzeżeniami. Robert wybrał obserwację pracy nauczyciela, Ania zjawisko nawyku w edukacji.

Obserwacja lekcji przez dyrektora: co pokazuje, a czego nie widać

Punktem wyjścia jest świeży artykuł przeglądowy opublikowany na początku października na platformie Springer Nature, poświęcony narzędziom do oceny praktyk dydaktycznych w programach przygotowania nauczycieli. Autorzy, analizując wyniki wielu badań, zwracają uwagę na rzecz pozornie oczywistą: pojedyncza obserwacja i wypełniony arkusz pokazują tylko wycinek złożonej pracy nauczyciela. Na ocenę wpływa również przygotowanie obserwatora, czyli kontekst, w jakim patrzy, i to, co spodziewa się zobaczyć. Link do artykułu znajdziecie w opisie odcinka.

Temat wraca do nas regularnie. Nauczyciele pytają o obserwację z wyraźnym niepokojem, a my sami w ostatnich tygodniach prowadziliśmy obserwacje podczas audytów recertyfikacyjnych w placówkach, które realizują plan daltoński pod opieką fundacji. Dlatego pytanie Roberta jest bardzo konkretne: jeśli dyrektor spędzi w klasie 45 minut, a potem wyjdzie z wypełnionym arkuszem, czy rzeczywiście wie, jakim nauczycielem jest osoba, którą obserwował?

Doświadczenie dyrektora: obserwacja trwa cały czas

Ania odpowiada z perspektywy dyrektorki placówki, w której uczyło się 240 dzieci i pracowało ponad 40 nauczycieli. Nadzór pedagogiczny jest obowiązkiem dyrektora i wymaga dokumentacji, ale w praktyce obserwacja trwa przez cały rok. Dyrektor widzi, jak nauczyciel pełni dyżur, jak rozmawia z rodzicami i dziećmi, a jeśli kontakt z rodzicami nie działa, bardzo szybko dowiaduje się o tym we własnym gabinecie.

Formalne obserwacje Ania umawiała z nauczycielami z wyprzedzeniem i traktowała je jak zaproszenie. Na początku roku lub semestru udostępniała zespołowi cele, które chciała obserwować, zgodne z kierunkami polityki oświatowej i potrzebami placówki: na przykład współpracę dzieci, różnorodność form pracy albo informację zwrotną. Dzięki temu po zajęciach można było wspólnie ocenić, czy dane rozwiązanie działa. Nawet przy takim podejściu obserwacja pozostaje sytuacją stresującą, bo obecność dyrektora zawsze jest dla nauczyciela czynnikiem stresogennym, nawet jeśli dyrektor jest życzliwy.

Lekcja „na pokaz”: oszustwo czy racjonalna reakcja na system?

Robert opisuje zjawisko, które zna każdy, kto był obserwowany. Kiedy nauczyciel wie, że przyjdzie dyrektor, zaczyna „malować trawnik”: pokazuje to, czego według niego oczekuje obserwator, i robi rzeczy, których na co dzień nie robi. Dyrektor przychodzi, żeby zobaczyć codzienną praktykę, a jego obecność tę praktykę zmienia.

Ania porównuje to do wizyty u babci, na którą nie idzie się w ubraniu z ogrodu. Gdy obserwacja koncentruje się na nauczycielu i kończy oceną, przygotowanie specjalnej lekcji jest po prostu racjonalną reakcją na sposób oceniania. Ryzyko polega na tym, że obraz staje się nieprawdziwy. W rozmowie pada przykład lekcji języka obcego, na której nauczycielka podczas wizyty dyrektorki pytała wyłącznie uczniów chodzących na prywatne korepetycje. Efekt wyglądał świetnie, choć duża część klasy nie rozumiała materiału.

Ania zauważa też, skąd bierze się oczekiwanie „lekcji z fajerwerkami”. Studenci na praktykach często słyszą, że ich projekty zajęć są zbyt mało szczegółowe w opisie działań nauczyciela. Utrwalił się obraz lekcji, w której obserwator nie może się nudzić, a wszystkie dawne ogniwa lekcji muszą być widoczne: sprawdzenie obecności, kontrola pracy domowej, podanie celu i zapisanie tematu. Tymczasem lekcja, na której nauczyciel jest mało widoczny, bywa lekcją bardzo dobrze przygotowaną.

Jak prowadzić obserwację w placówce daltońskiej: trzy kluczowe pytania

Przygotowując Akademię Daltońską dla Dyrektorów, proponujemy obserwację jako narzędzie prowadzenia zmiany w placówce. Chodzi jednak o inną obserwację niż ta, w której dyrektor sprawdza to, co najłatwiej zobaczyć: czy nauczyciel podał cel, zastosował odpowiednie narzędzia, zadał pytania i podsumował zajęcia. W planie daltońskim najważniejszy jest proces uczenia się dzieci, dlatego właśnie na nim warto skupić uwagę. Robert proponuje trzy pytania:

  1. Co robią uczniowie, kiedy nauczyciel prowadzi zajęcia? Ile czasu pracują, w jaki sposób i czy wiedzą, co mają robić bez ciągłych instrukcji.
  2. Kto, kiedy i jakie decyzje podejmuje? Kto inicjuje działanie i jak wpływa to na proces uczenia się.
  3. Jak dzieci radzą sobie z problemami? Czy szukają rozwiązania samodzielnie, pytają kolegę, czy od razu idą do nauczyciela. Czy potrafią powiedzieć, czego się uczą i po co.

Ania dodaje do tego krótkie kryterium: obserwator sprawdza, czy filary planu daltońskiego żyją w klasie, czy tylko wiszą na ścianie. Ta różnica ma praktyczne konsekwencje. W tradycyjnej obserwacji nauczyciel, który niewiele mówi i rzadko interweniuje, może zostać oceniony jako mało zaangażowany. W klasie daltońskiej płynna, samodzielna praca dzieci zwykle świadczy o tym, że nauczyciel bardzo dobrze przygotował zajęcia wcześniej. Uczniowie wiedzą, co robić, a nauczyciel rozstrzyga pojedyncze trudności i wspiera tych, którzy tego potrzebują.

Trzech obserwatorów i trzy opowieści o tej samej lekcji

W omawianym przeglądzie pojawia się rozwiązanie, które dobrze pokazuje ograniczenia jednego arkusza. Lekcję obserwują trzy osoby jednocześnie: pierwsza patrzy na nauczyciela, druga na uczniów, trzecia szuka dowodów efektywności procesu uczenia się. Po 45 minutach powstają trzy różne opowieści o tej samej lekcji. Wniosek jest prosty: narzędzie obserwacji nigdy nie jest neutralne, bo zawsze kieruje uwagę na określony wycinek rzeczywistości.

Ania przypomina o dwóch innych formach, które rzadko są wykorzystywane, a dają dużo materiału do rozwoju: lekcjach koleżeńskich i obserwacji z wykorzystaniem nagrania wideo. Nauczyciel nagrywa fragment zajęć, z zachowaniem zasad ochrony danych osobowych, a następnie na radzie pedagogicznej zespół wspólnie analizuje trudne sytuacje: co zrobiłam, co wywołało niepożądane zachowanie dziecka, co można zrobić inaczej. Taka superwizja przesuwa rozmowę z oceniania na uczenie się zespołu.

Po czym poznać, że plan daltoński działa: zachowania uczniów

Podsumowując ten wątek, Robert proponuje zmianę pytania. Zamiast „Czy nauczyciel prawidłowo stosuje plan daltoński?” warto zapytać „Jakie zachowania uczniów świadczą o tym, że plan daltoński działa?”. Każdy z czterech filarów daje konkretne wskazówki do obserwacji:

  • Samodzielność: uczeń podejmuje decyzję bez czekania na podpowiedź nauczyciela.
  • Odpowiedzialność: uczeń planuje i monitoruje swoją pracę oraz kończy ją w zaplanowanym czasie.
  • Współpraca: uczniowie korzystają z zasobów, które mają w grupie, i pomagają sobie nawzajem.
  • Refleksja: dziecko zauważa, że wybrana metoda nie działa, i potrafi poszukać innej.

Obserwacja daje najwięcej, gdy dyrektor łączy ją z rozmową z nauczycielem i z głosem uczniów. Zmienia się wtedy także sposób formułowania informacji zwrotnej. Zamiast zaczynać od „Zauważyłem, że w tym momencie pani…”, lepiej zapytać: „Który moment tej lekcji był według pani najważniejszy i dlaczego?”. Takie pytanie przesuwa ciężar z kontroli na przywództwo, które wspiera rozwój nauczyciela i całej placówki.

Nawyki w edukacji: dlaczego zmiana trwa tak długo

Druga część rozmowy należy do Ani. Jej temat to nawyk, który może być sprzymierzeńcem albo przeszkodą w zmianie. Ania zaczyna od sytuacji, którą często spotykamy w placówkach. Wiele osób uczy się planu daltońskiego z różnych, przypadkowych źródeł. Jeśli ktoś przyjmie, że w klasie daltońskiej wszędzie muszą wisieć wizualizacje, a tablica ma być zapełniona materiałami, i potem zobaczy, że to nie działa, pojawia się frustracja. Uwaga skupia się na narzędziach zamiast na ich sensie.

Ile trwa zbudowanie nowego nawyku? Najczęściej przywoływane badanie zespołu Phillippy Lally z University College London wskazuje, że średnio potrzeba około 66 dni, przy bardzo dużych różnicach między osobami: od kilkunastu dni do ponad ośmiu miesięcy. Ania porównuje ten proces do odzwyczajania psa od jedzenia przy stole: każde ustępstwo cofa nas w procesie. Badania pokazują, że pojedyncze potknięcie nie przekreśla całej pracy, ale bez konsekwencji nowy nawyk się nie utrwali. To dobrze tłumaczy, dlaczego zmiana praktyki w szkole czy przedszkolu wymaga miesięcy, a nie jednego szkolenia.

Ania zwraca uwagę, że nawyki nauczycielskie przekazywane z pokolenia na pokolenie trwają dłużej niż kolejne podstawy programowe. Nie pomagają w tym gotowe pakiety wydawnicze dla przedszkoli, działające w formule „wgrasz i masz”. Nauczyciel nie musi samodzielnie projektować zajęć, przez co z czasem traci nawyk głębszej refleksji metodycznej.

Przeładowane tablice i przebodźcowanie w przedszkolu

Psychologia rozwoju jasno mówi, że trzy-, cztero- i pięciolatek jest w stanie jednocześnie przetworzyć tylko kilka informacji. Ania przywołuje granicę trzech, czterech elementów. Tymczasem na tablicach w wielu salach przedszkolnych wisi kilkadziesiąt kolorowych kartek, symboli i ogłoszeń. Zamiast porządkować pracę dzieci, taka tablica tworzy hałas wizualny i sprzyja przebodźcowaniu.

Podobnie jest z dekorowaniem sal. Kupne, zalaminowane dekoracje są estetyczne, ale nie budzą w dzieciach emocji i nie mają z nimi żadnego związku. Dziecko nawiązuje więź z przestrzenią wtedy, gdy rozpoznaje w niej własną pracę: swój listek na wspólnym drzewie albo jeżyka, którego grupa wykonała razem. Sala, w której dzieci widzą efekty swojej pracy, staje się ich przestrzenią.

Monografie liter i cyfr: dlaczego symbol na ścianie nie uczy liczenia

Dziecko w wieku przedszkolnym uczy się na konkretach i poprzez doświadczenia zmysłowe. Pojęcie liczby buduje się, przeliczając orzechy, klocki czy jabłka w woreczku. Plansza z abstrakcyjnym symbolem cyfry 2 i obrazkiem dwóch gruszek wygląda edukacyjnie, ale sama nie zbuduje u dziecka pojęcia liczby. Z tego samego powodu Ania krytycznie ocenia wieszanie monografii liter, wczesne pisanie w wąskiej liniaturze i karty pracy z pisaniem po śladzie. Pisanie po śladzie wyłącza myślenie i nie zostawia miejsca na kreatywność.

Zanim dziecko zacznie pisać: motoryka duża i praca na konkretach

Robert zauważa, że zarówno rodzice, jak i przedszkola często odczuwają presję, by dziecko czytało i pisało jeszcze przed pójściem do szkoły. W tej presji łatwo zapomnieć o fundamentach. Ania przypomina, że zanim dziecko dostanie do ręki przyrząd do pisania, musi opanować całe ciało: ramię, tułów i koordynację obu stron ciała. Przykładowe ćwiczenia, które realnie przygotowują do pisania:

  • rzuty woreczkiem w leżeniu na brzuchu, prawą ręką w prawą stronę, lewą w lewą,
  • przeskoki na jednej nodze przez szarfę,
  • ćwiczenia równoważne i koordynacyjne angażujące obie ręce.

Drugim fundamentem jest praca na konkretach. Zamiast karty pracy z narysowanym jabłkiem Ania proponuje projekt z prawdziwym jabłkiem. Dzieci je kroją, obierają ze skórki, próbują, robią sok albo pieką szarlotkę. Takie działania przygotowują dłoń do pisania znacznie lepiej niż wodzenie ołówkiem po wydrukowanej linii, a przy okazji uczą liczenia, porównywania, nazywania i współpracy.

Kaligrafia w pierwszej klasie: siłownia dla mózgu

Ania dzieli się marzeniem o osobnej godzinie kaligrafii w pierwszej klasie. Dzieci dostają stalówki, kałamarze, atrament i bibułę. Pisanie stalówką wymaga odpowiedniego kąta, wyczucia nacisku i skupienia; nie da się pisać zbyt szybko ani pod złym kątem. Dlatego Ania nazywa kaligrafię siłownią dla mózgu: uczy płynności ruchu, wycisza i angażuje uwagę na dłużej.

W rozmowie pojawia się też przykład Steve’a Jobsa, który w przemówieniu do absolwentów Stanforda w 2005 roku wspominał zajęcia z kaligrafii w Reed College. Według jego relacji to właśnie tam nabrał wyczucia typografii, które później przełożyło się na zestaw krojów pisma w pierwszych komputerach Macintosh.

Wyzwanie dla słuchaczy: trzy tygodnie z kaligrafią

Na koniec Ania i Robert proponują wyzwanie dla nauczycieli i rodziców. Przez trzy tygodnie prowadźcie z dziećmi codzienne sesje kaligrafii lub kreślenia wzorów, trwające od 5 do 15 minut, z użyciem stalówki i atramentu albo innych dostosowanych do wieku narzędzi. Obserwujcie, jak zmienia się skupienie dzieci, ich spokój i sprawność dłoni. Chętnie poznamy wasze spostrzeżenia w grupie „Od nauczania do uczenia się” na Facebooku.

Co łączy oba tematy?

Obserwacja lekcji i nawyki w przedszkolu wydają się odległymi tematami, ale wynikają z tego samego pytania: na co patrzymy, kiedy oceniamy edukację? Dyrektor skupiony wyłącznie na zachowaniu nauczyciela zobaczy lekcję na pokaz. Nauczyciel skupiony na zapełnionej tablicy i kartach pracy zobaczy dziecko, które „wykonało zadanie”, a nie dziecko, które się czegoś nauczyło. W obu przypadkach warto przenieść uwagę na proces uczenia się dzieci i na to, co naprawdę robią, decydują i rozumieją.

Jeśli temat jest wam bliski to zapraszamy Dyrektorów do Akademii Daltońskiej dla Dyrektorów, której zajęcia ruszają w lutym. Dziękujemy naszym konsultantom, Joannie i Marcinowi.

FAQ

Czy jedna obserwacja lekcji wystarczy, by ocenić nauczyciela?
Nie. Pojedyncza obserwacja i wypełniony arkusz pokazują tylko fragment pracy nauczyciela. Na wynik wpływa przygotowanie obserwatora i to, na co zwraca uwagę, a sama obecność dyrektora zmienia przebieg zajęć. Rzetelniejszy obraz daje połączenie obserwacji z rozmową z nauczycielem, głosem uczniów i codzienną obecnością dyrektora w placówce.

Dlaczego nauczyciele przygotowują specjalne lekcje na obserwację?
Gdy obserwacja koncentruje się na nauczycielu i kończy oceną, przygotowanie lekcji „na pokaz” jest racjonalną reakcją na system. Nauczyciel pokazuje to, czego według niego oczekuje obserwator. Ryzyko zmniejsza się, gdy obserwacja jest umówiona, ma jasno określone cele i prowadzi do rozmowy o procesie, a nie do jednorazowego werdyktu.

Na co zwracać uwagę podczas obserwacji w szkole lub przedszkolu daltońskim?
Przede wszystkim na proces uczenia się dzieci. Warto zadać trzy pytania: co robią uczniowie, kiedy nauczyciel prowadzi zajęcia; kto, kiedy i jakie decyzje podejmuje; jak dzieci radzą sobie z napotkanymi problemami i czy potrafią powiedzieć, czego i po co się uczą.

Jakie zachowania uczniów świadczą o tym, że plan daltoński działa?
Uczeń podejmuje decyzje bez czekania na podpowiedź (samodzielność), planuje, monitoruje i kończy pracę w zaplanowanym czasie (odpowiedzialność), korzysta z zasobów grupy (współpraca) oraz zauważa, że wybrana metoda nie działa, i szuka innej (refleksja).

Ile czasu potrzeba, aby zmienić nawyk?
Najczęściej cytowane badanie zespołu Phillippy Lally z University College London wskazuje średnio około 66 dni, przy dużych różnicach indywidualnych. Pojedyncze potknięcie nie przekreśla procesu, ale nowy nawyk utrwala się tylko dzięki konsekwencji. Dlatego zmiana praktyki w placówce wymaga miesięcy pracy, a nie jednorazowego szkolenia.

Czy pisanie po śladzie przygotowuje przedszkolaka do pisania?
W niewielkim stopniu. Przed pisaniem dziecko potrzebuje rozwiniętej motoryki dużej, koordynacji obu stron ciała i doświadczeń na konkretach. Rzuty woreczkiem, ćwiczenia równoważne czy krojenie i obieranie jabłka lepiej przygotowują dłoń do pisania niż karty pracy z pisaniem po śladzie, które ograniczają myślenie i kreatywność.

Dlaczego warto wprowadzić kaligrafię w pierwszej klasie?
Pisanie stalówką wymaga właściwego kąta, wyczucia nacisku i skupienia, więc uczy płynności ruchu, wycisza i ćwiczy uwagę. Krótkie, codzienne sesje kaligrafii lub kreślenia wzorów, trwające 5–15 minut, mogą wyraźnie poprawić sprawność dłoni i koncentrację dzieci.

Podobne odcinki EduKOSMOS:

Inne materiały spójne z treścią odcinka:

Tagi
Udostępnij odcinek:

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *